نقش ریتم های زیستی در فرایند های شناختی

به نام خدا
نقش ریتم های زیستی در فرایند های شناختی
دکتر مهناز استکی (استادیار دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز
Email:p.esteki@gmail.com
چکیده:

فعاليت هاي زيستي انسان متاثر از عامل زمان و پديده هاي طبيعي است . موجودات مجهز به مكانيزم ساعت زيستي، جهت پاسخگويي به تغييرات ريتم هاي محيطي هستند فعاليت هاي زيستي در سازمان دهي عملكرد هاي ذهني تاثير به سزايي دارند .پرداختن به تغييرات كارآمدي عملكرد ذهني از نخستين گامهايي است كه جهت بهره وري از توانمندي هاي فرد مي توان از آن سود جست . توجه به تحقيقات گسترده و پرداختن به مبحث ريتم هاي زيستي و رواني به عنوان يكي از اقدامات مهم جهت استفاده از حداكثر توانمندي افراد و ارتقاء كيفيت آموزشي است .
حيات و زندگي به شكل فعاليت دوره اي زيستي است و اين فعاليت ها داراي آهنگ منظمي ميباشند . اين حركت از بزرگترين اصول سازمان دهنده جهان است و سعي در نگهداشتن مجموع عناصر موجود در عالم با يك تعادل نسبي دارد . زمين نيز داراي فعاليت هاي چرخه اي منظمي است كه تناوب شب و روز و فصول را در بر دارد و در تمامي موجودات زنده فعاليتهاي دوره اي ديده ميشود .موجودات زنده مجهز به مكانيزمي به نام ساعت زيستي هستند . اين مكانيزم به موجود در خصوص ارزيابي و پاسخ دهي به ريتم هاي محيطي نوسان دار ياري مي رساند . مشاهدات نشان ميدهد براي يك فرايند خاص زيستي زمان هاي فعاليت متناوبي وجود دارند .براي مثال ضربان قلب ، حركات تنفسي ، تناوب آهنگ خواب و بيداري ،عادات ماهيانه ، گل و ميوه دادن گياهان ،كوچ پرندگان و... از آن جمله است .فعاليت چرخه اي از ويژگي هاي بنيادي موجود زنده است .يافته نشان داده كه توانمندي هاي انسان نيز د ساعات مختلف روز ، هفته ، ماه و فصول تغيير مي يابند. جهت مطالعه چرخه فعاليت ذهني انسان در قلمرو روان شناسي مبحث زمان-روان شناسي بنيان گذاري شد. از آنجا كه فعاليت هاي زيستي با فرايند هاي ذهني ارتباط تنگاتنگ دارند ،تغييرات فعاليت هاي زيستي در فعاليت هاي ذهني تاثير ميگذارند، خصوصا" كارآمدي ذهني را درطول ماه ،هفته و روز تغيير مي دهند تستو (1983) ، زمان روان شناسي را مطالعه تغييرات دورهاي فعاليت هاي ذهني تعريف كرده است .از مهمترين عواملي كه در يادگيري افراد تاثير مي گذارد ، عامل زمان است . شايد بتوان گفت عامل زمان مي تواند تمام عوامل ديگر را تحت تاثير قرار دهد . در فرايند يادگيري آنچه مورد تاكيد است وجود ريتم ها است .
پژوهشی به منظور مقايسه كار آمدي حافظه كوتاه مدت ( ديداري و شنيداري )در ريتم هاي سيركادين دانش آموزان در ساعات مختلف روز با توجه به مبحث زمان-روانشناسی انجام شد. جهت انجام پژوهش با روش نمونه گيري تصادفي خوشه اي چند مرحله اي 104 دانش آموز (52 دختر و 52 پسر )از مدارس دو نوبته مناطق 7و8 تهران انتخاب شدند هر دو جنس به چهار گروه 13 نفره تقسيم و در ساعات مختلف (8،11،16،14) مورد آزمون بینایی حافظه کوتاه مدت وحافظه شنیداری عددی وکسلر قرار گرفتند. نتايج با استفاده از آزمون F تجزيه و تحليل شد و نشان داد :
بين كارآمدي حافظه كوتاه مدت دانش آموزان در ساعات مختلف روز در دو جنس تفاوت معنادار مشاهده گرديدو پسران عملكرد بالاتری نسبت به دختران نشان دادند . كار آمدي حافظه كوتاه مدت ديداري دختران در ساعت16 و پسران در ساعات 8و 11 بالانر از ساعات ديگر بود .بين كار آمدي حافظه كوتاه مدت شنيداري دختران و پسران در ساعات مختلف روز تفاوتي مشاهده نشد
توجه به عواملي چون جنسيت و سن در توزيع فعاليت هاي ذهني حائز اهميت بوده و جهت ايجاد تعادل در توزيع فعاليت هاي ذهني (در زمينه دروس ) بر حسب نوسانات طبيعي كار امدي توانمندي هاي ذهني توجه به اين عوامل ضروري است .مي بايست ساعات حداقل و حداكثر كار آمدي در نظر گرفته شود و برنامه ريزي درسي بر اين اساس صورت پذيرد .همچنين عوامل ديگري از جمله صبحگاهي و شامگاهي بودن ،چرخه خواب و بيداري ، عوامل تغذيه اي و... مورد توجه قرار گيرد .
واژه های کلیدی:زمان روان شناسی ،ریتم زیستی،فرایند شناختی.